miércoles, 2 de septiembre de 2026

Unha inmensa vergonza para o mundo



Non sabía nada deste libro de Laurent Binnet. Hai anos que dedico más tempo a reler que a buscar novidades  editoriais. Apareceu no meu Kindle sen anunciarse, porque alguén considerou importante que o lese, alguén sospeitou que había interesarme. E así foi. O título agacha en alemán unha frase que ven dicir que o cerebro de Himler era Heydrich, xefe da Gestapo, unha das figuras enigmáticas do nazismo, que foi considerado o home máis perigoso do terceiro Reich. Por non dicir do mundo, porque foi o autor intelectual da "solución final", o exterminio dos xudeos. Morreu de xeito violento, logo dun atentado perpetrado en Praga por paracaidistas membros da Resistencia.
HHhH é un libro notable, unha achega con valor histórico contada como unha grande aventura e mediante un proceso que se describe e cabe valorar tamén desde o ámbito da experimentación creativa. O lector non pode deixar de celebrar que Heydrich morrese, aínda que fose como consecuencia dunha infección causada polas feridas que lle causou o atentado. Pese á escritura desenfadada e un tanto caótica, a novela impresiona polo que conta, polo xenocidio que os nazis estaban levando a cabo en Checoslovaquia. E noutros países europeos. Pola falta de humanidade que destilaba o comportamento dos nazis.


Mentres lía HHhH, entre lectura e lectura, revisaba uns escritos breves de Primo Levi, xudeu supervivinte da barbarie nazi. Este autor italiano que sobreviviu a Auschwitz morreu en 1987 pero, á vista dalqunhas das premonicións que deixa neste libro, semella ter vivido os últimos anos deste século XXI, que nos condenan a ser testemuñas de novos xenocidios, especialmente o perpetrado polos que gobernan (manipulan, máis ben) ó pobo das vítimas dos nazis.
Dicía Levi que podía nacer un segundo Hitler, que se cadra xa estaba nacido, que podían repetirse as pasaxes máis negras da historia da humanidade. Tiña máis razón ca un profeta. Hoxe sería un deses supervivintes que, como Isral Shahak, recoñecen que viviron con medo ós nazis por seren xudeos e que a seguir viviron (ou viven) con vergonza por seren xudeos. E como non sentir vergonza con semellante presidente, con ministros capaces de incitar á caza de persoas (para eles non son persoas) como se fosen alimañas!
É o que podemos sentir os humanos aínda non desalmados: unha inmensa vergonza. Por sermos testemuñas impotentes (pouco activos, polo menos) dos modernos xenocidios, con Palest1na como centro do horror. Por estarmos vendo como progresan ideoloxías, programas, accións que apestan, que non poden deixar de levarnos a novos desastres, se cadra a novos xenocidios, coa escusa da prioridade nacional ou doutras andrómenas.
Quedar calados é o peor que podemos facer. O que cala, concede.
O silencio non pode ser unha opción.

lunes, 30 de marzo de 2026

Guerra Civil, presidio ou exilio

Queda tanto por revelar que non é necesario buscar historias de recuperación da memoria histórica. Aparecen elas, por todos os cantos. Tamén nun territorio fronteirizo como o vertebrado polo Penedo dos tres reinos, por onde pasou "
Caminero. O xeneral que intentou evitar unha guerra". O xeneral, enviado polo Goberno da República para intentar evitar a rebelión dos cuarteis do Noroeste, non conseguiu o seu obxectivo. Máis de 500.000 mortos despois, para os do bando perdedor que non estaban nunha beiravía houbo dúas opcións: exilio ("Antonio Álvarez Blanco") ou presidio e traballos de escravo ("A menina que vía homes encadeados").

martes, 27 de enero de 2026

Huérfanos del Ferrocarril

Recordando el calvario de quienes trabajaron en los túneles del ferrocarril que unió Madrid con Galicia. La memoria de los huérfanos y de quienes trabajaron en exteriores, los supervivientes. Requejo, Lubián, Puebla de Sanabria, ahora, sin tren.

.

lunes, 26 de enero de 2026

Asesinos impunes y héroes anónimos


 A menudo me ha parecido que los teléfonos nos estaban dejando ciegos, que perdíamos de ver maravillas por querer hacer una foto o grabar un vídeo. Ahora, mirando a Estados Unidos, me parecen héroes temerarios quienes intentan grabar las atrocidades perpetradas por el ICE, ese cuerpo de matones oficiales, asesinos impunes que no pocas voces autorizadas identifican con la Gestapo, que señalaba y masacraba a oposición en general y, especialmente, a judíos, a las órdenes de Hitler. Como él, el actual tirano del mundo (patético y desequilibrado personaje que quiere el nóbel de la paz mientras ordena bombardear países y asesinar a sus propios ciudadanos) tiene a acólitos repitiendo una mentira mil veces para tratar de convertirla en verdad. Ahora que en las calles de Estados Unidos hay tantos “terroristas domésticos”, ahora que Vance, Noem, Bovino, Leavitt y otras lenguas viperinas tratan de convencernos de que nadie que se oponga a los deseos del tirano Trump merece vivir, ahora son cruciales, imprescindibles las imágenes que graban los modernos reporteros, para hacerle una mínima justicia póstuma a mártires como Alex Pretti o Renee Good. Si los activistas y los reporteros voluntarios dejan de actuar y grabar (¡bendito intrusismo profesional!), intimidados (comprensiblemente) por quienes quieren ver pistolas donde solo hay móviles, en Estados Unidos habrá comenzado el período más negro y vergonzante de su historia reciente.


viernes, 28 de marzo de 2025

Vidas na fronteira


Cómo era hace cien años, cómo fue la vida en las aldeas de la raya entre Zamora y Ourense, por un lado, y Bragança y Vinhais, por otro (cómo fue en muchos otros lugares fronterizos). De eso trata “Vidas na fronteira”, el documental que mereció una mención especial del Jurado en la Semana de Cine de Lugo (2023) y que fue doblemente finalista en Etnovideográfica 2023, uno de los preferidos del público, uno de los mejores documentales rodados ese año en Castilla y León). A partir de este momento ofrecemos en abierto, en YouTube, "Vidas na fronteira". Es largo (86 minutos) para ver en un soporte como el móvil, pero esta estructurado de forma que se puede ver por capítulos, poco a poco. Conviven el gallego, el castellano y el portugués, las tres lenguas que tejieron la convivencia en esa súper comarca conformada entre Sanabria y Tras os Montes. Para quien tema que alguna de las lenguas puede obstaculizarle la comprensión, el documental incluye subtítulos en castellano (por eso escribo en castellano también esta entrada).

Empieza "Vidas na fronteira" con un brevísimo cuento que resume, a modo de prólogo humorístico, las míseras condiciones de vida; lo cuenta Elías Rodríguez, a quien despedimos este año, después de celebrar, con excelente salud mental, su 103 cumpleaños. En “Ciertas escenas de infancia” conocemos recuerdos de niñas y niños que sufrieron el miedo y la miseria; entre ellas, Patrocinio Gómez, a quien despedimos en 2022, pocas semanas después de contarnos algunas de sus experiencias. En “Rito de paso” conocemos costumbres bárbaras, que siguen existiendo ahora, como es el maltrato y la muerte de los perros. “A fe” rememora el peso que la creencia en la intercesión de los santos o el más allá tenía sobre la vida de las persoas que residían más acá. “Un desastre oído” nos recuerda, desde una experiencia muy personal, la rotura de la presa de Ribadelago, que causó la muerte de 144 personas en 1959. El capítulo más largo es el dedicado a la lucha contra la miseria: “Estraperlo, troco, contrabando e fame”, en el que llevan la voz cantante Petra Fernández, a quien despedimos el año pasado, y Esther Suárez, que fue llamada hace poco días. “Das candieiras ás novas tecnoloxías” ofrece una larga perspectiva que nos lleva del alumbrado mediante varas de brezo a la popularización de los smartphones. “Axudar por axudar” nos habla del trabajo solidario, de la costumbre de arrimar el hombro a quien lo necesitaba, sin sueldo ni recompensa. “Nin médicos nin enfermedades” muestra otra panorámica social,con la voz intensa de Deolinda do Campo, que falleció en enero de 2024. En “Traballos de muller” se pone de manifiesto que las labores de la mujer eran todas, porque sumaba las del hogar a las que tenía que hacer en el campo, como los hombres. Para cerrar la panorámica, el documental recoge una microcrónica sobre la emigración, “A desbandada”; y una “Despedida” que protagoniza también Deolinda do Campo, que asumía con naturalidad la idea de la muerte, la obligación de dejar el sitio para otro.

Además de en Lugo y en Zamora, el documental "Vidas na fronteira" se ha proyectado en Hermisende, Lubián, Castromil, Castrelos, La Tejera y San Ciprián. Y está a disposición de quien quiera llevarlo a su pueblo (prestamos proyector y pantalla, si es preciso)

miércoles, 22 de enero de 2025

Roda de voitres

 Coas imaxes arredor da toma de posesión do novo presidente dos Estados Unidos, estou a ter unha visión recorrente: unha roda de voitres celebrando a presencia dunha prea aínda fresca. Destaca un voitre, aínda novo, saltaricando, impaciente, incapaz de esconder a súa euforia. Estende só unha á (din que saúda á maneira dos nazis, ata agora encollidos, que non desaparecidos), como querendo aforrar enerxías antes de encher (aínda máis) o bandullo. Semella ser o que manda, pero disimula. Finxe respectar ó voitre xefe, que parece non sentir necesidade de estender as ás (se cadra as forzas non andan sobradas, porque se vé que é un voitre vello, sabido). A prea, o cadáver? Somos nós, todos nós (a visión é nidia, non hai sitio para a dúbida). Son os que que votaron por eles e, sobre todo, os que non lles votaron, desde logo. Pero somos tamén nós, os que votamos lonxe, por outros. Ninguén está libre desta roda de voitres. Salvo que consigan asentarse noutro planeta. Salvo que descubran unha prea máis apetecible lonxe da Terra. Ou salvo que se perdan polo camiño.

viernes, 10 de mayo de 2024

Aliviar la náusea

 Hace semanas que me acompaña, de forma insistente, la náusea. Puede ser porque mi estómago se niega a funcionar con normalidad sabiendo que hay, en Gaza, muchos estómagos vacíos y encogidos por el hambre, el miedo a los disparos y las bombas. O porque, pese a todo ello, por momentos puedo comer con buen apetito, puedo entretenerme con cualquier cosa, soy capaz de reír por tonterías.

No puedo seguir en silencio cuando tratan de convencernos de que las acampadas y manifestaciones universitarias contra el exterminio de mujeres y niños palestinos son en realidad a favor de los terroristas de Hamas. El vómito viene a mi boca escuchando a Sémper y compañía.También se asoma cuando, desde la embajada de Israel, se dice que da alas a Hamas quien asocia a un genocidio esa realidad ya convertida en rutina. Y cuando una parte del Gobierno español descalifica a sus voces críticas para reafirmar luego que Israel es un Estado amigo.

Si lo que ocurre en  Gaza es o no genocidio se determinará cuando no haya remedio (ya es tarde para los millares de inocentes muertos). Aunque los organismos internacionales digan un día que sí, mentiras repetidas mil veces concluirán que no, del mismo modo que todavía hoy hay voces que niegan el Holocausto. Las víctimas de otros tiempos se han transformado en verdugos y la inacción y el silencio nos convierten a todos en cómplices.

Siento vergüenza de pertenecer a una especie tan inhumana, que hace méritos para merecer la extinción. Que reinen las especies que sólo matan para comer. O los chimpancés, capaces de mostrar con los humanos la empatía que los humanos estamos perdiendo con nosotros mismos.

No busco “me gusta” ni “likes”. Piar en esta materia es, como poco, poner la cara para que te califiquen como antisemita y amigo de terroristas. Solo busco calmar mínimamente mi conciencia, romper mi insoportable silencio "cómplice". Quiero aliviar, si es posible, la náusea.

lunes, 27 de noviembre de 2023

Elogio de las historias encontradas

Como al buscador de perlas, al buscador de historias a veces le sonríe la fortuna y se queda a punto de pasmo, más que emocionado, conmocionado: buscaba unha historia y encuentra dos. Su única duda, si es mejor la que buscaba o la que le encontró. La duda puede esperar.


"Antonio Álvarez Blanco: dos guerras, dos países, dos mujeres" es una historia encontrada cuando buscábamos penurias de carrilanos, de niños mineros y de huérfanos del ferrocarril. Antonio Álvarez Fernández, pinche en la vía desde los 12 años, nos sorprendió con la trágica aventura vital de su padre, a quien el golpe de Estado de Franco forzó al exilio de por vida. Álvarez Blanco (1.600 visualizaciones en una semana) conoció campos de refugiados en Portugal y Francia, campo de concentración en Alemania, vida de exiliado en Toulouse. Contada por sus hijos Antonio y Anselmo, es una historia de pérdida, de búsqueda, de reencuentro, de extrañamiento, de dolor y de amor, de una singular forma de reconciliación.

Un regalo que nos sorprendió y nos emocionó. Mil gracias, Antonio.

Hace algo más de dos años, cuando recorríamos la alta Sanabria en busca de testimonios de niñas pastoras, Baldomina Montesinos nos esperaba, en Lubián, con sus emocionados recuerdos de los presos políticos haciñados en los barracones de Os Avesediños, forzados a trabajar en los túneles, condenados por ello a una muerte casi tan inmimente como un paredón de fusilamiento. 


"A menina que vía homes encadeados" fue el regalo que nos hizo la niña pastora (que contó con el apoyo de Antonio Domínguez, en paz descanse), un relato que la emocionó ("todavía los estoy viendo") y que nos conmovió profundamente.

Dos historias encontradas sobre la memoria histórica en Sanabria, dos relatos trágicos que nos marcaron, que nos demostraron que lo importante es buscar, importante para encontrar lo que buscas y, con algo de fortuna, también alguna sorpresa.

domingo, 5 de noviembre de 2023

Vidas na fronteira da supervivencia

Vai 80 ou 100 anos eran moitas as vidas que transitaban pola fronteira da supervivencia. Rapaces, mozos ou vellos traballaban de sol a sol, ás veces tamén de noite, para ter algo que comer, e non sempre o conseguían. Deso nos falan os protagonistas de "Vidas na fronteira" (aquí en debuxos de Alicia López Méndez), o documental que se proxectará en Zamora o próximo martes, día 7, no marco da Etnovideográfica23.

As dificultades de escolarización, a escasez de alimento, a fame, o contrabando ou a emigración son algúns dos asuntos tratados no documental, onde tamén hai memoria de fuxidos masacrados na serra xabresa ou recoñecemento para o traballo da muller, inda máis extensivo có do home. En "Vidas na fronteira" hai lembranzas de tempos moi duros que os protagonistas revisitan sen resentimento, con saudade da solidariedade de tempos pasados, mesmo con humor.
Hai un ano, o documental que compareceu na Etnovideográfica22 foi "Cen anos entre tres Reinos", que volveu con Cencerro do Público. Se alí a mirada se centraba en San Ciprián de Hermisende, agora, en "Vidas na fronteira" hai protagonistas de varios lugares de Sanabria e de Braganza (e de Río de Onor e Rihonor), sempre coa raia á vista, sempre coa memoria viva.

viernes, 15 de septiembre de 2023

Enfermar en Compostela? Nunca máis!

Recordo un tempo en que na atención primaria galega te daban vez para o mismo día ou para o día seguinte. Semella que foi onte pero sospeito (sei) que foi durante un bipartido co que a dereitona galega ensaiou as mentiras ata fartarse, ata convertelas na súa forma de facer política. Mentira, se non goberno, e a rúa é miña (ben sabía Fraga); se goberno, privatización. E así nos vai, coa atención primaria esmorecendo (na UVI), facendo oposicións para ser como a americana, para atender a persoas que non teñen para pagar unha consulta. Na actualidade, se consigues vez é para deica oito días, e nunca co teu médico de cabeceira. Sempre hai un substituto, que te atenderá o mellor que saiba se, oito días despois, segues enfermo e con humor para ir ata o centro de saúde, que xa se converteu nun centro onde da calafrius entrar. É por iso que non penso enfermar en Santiago nunca máis, estou case decidido. Nin noutro sitio de Galicia tampouco, porque sospeito que será a mesma conta. Para as pequenas doenzas, remedios da avoa. Para o grave, as urxencias, mentres resistan, sometidas a un permanente test de estrés polos enfermos que non se resignan a agardar oito días para ver se sanan ou morren. Claro que tamén podería porme de acordo con outros afectados pola sanidade enferma. Claro que poderiamos (deberiamos) tomar as rúas, esas rúas que a dereitona deixa libres porque privatiza (quería dicir que goberna, ou son eles os que din que o fan).

domingo, 10 de septiembre de 2023

Vidas na fronteira, na 45 Semana de Cine de Lugo

A nosa terceira longametraxe, despois de "Cen anos entre tres reinos" (Cencerro del Público na Etnovideográfica 2022) e "Rapazas pastoras na alta Sanabria" (que se exhibe este ano en Filmin), comeza a súa andaina pisando forte. Logo das proxeccións para protagonistas, familias e amigos, que se desenvolveron o pasado mes de agosto en Lubián, Hermisende e San Ciprián, "Vidas na fronteira" estréase agora para o público en xeral na 45 Semana de Cine de Lugo. Será ó próximo 20 de setembro na Biblioteca Provincial (18 horas), no marco da sección "Portugal: tan cerca, tan lonxe".

A vocación etnográfica deste documental viuse logo desbordada polas lembranzas, polas miradas e as emocións dos protagonistas (en deles xa centenario). As "Vidas na fronteira" transcorren na raia que separa lugares galegos e casteláns (en Zamora) de povos portugueses de Bragança e Vinhais, e transitan sobre a daquela fráxil liña da superviciencia. Foron, son, existencias que viviron de cerca a miseria (antes e, sobre todo, despois da Guerra Civil Española) e que souberon sobrepoñerse de forma a miúdo heroica.

Entre os recordos cotiáns de rapazas e rapaces que traballaban desde que aprendían a andar, cóanse outros que nos abren os ollos, que nos fan saber do activismo político que había antes da Guerra (mesmo nesas aldeas da fronteira), das fames que chegaron despois do golpe de Franco. Sabemos dos bos maestros que tiña a República e obtemos referencia directa do asasinato de catro ou cinco maquis na serra de Porto, case podemos ver os corpos trasladados a Padornelo, amontoados no estrado dun carro.

"Vidas na fronteira" achéganos tamén as épicas camiñadas (de ata 40 km., 12 deles baixo terra, polos túneles do ferrocarril daquela en primeira construción) na procura de pan para espantar a fame, burlando as limitacións do racionamento. E historias do contrabando, que tanto podía ser forma de vida como causa de ruina ou mesmo morte.

"Vidas na fronteira" inclúe igualmente testemuños do traballo solidario (á tornaxeira ou a axudar por axudar) e dedica un recoñecemento especial ás mulleres, que cargaban coa práctica totalidade dos labores do fogar por riba de longas xeiras na herba, na seitura, nas mallas ou guiando un arado.

martes, 22 de marzo de 2022

Era una rosa

Este desorden/ de pétalos caídos/ era una rosa. Lo que precede es el haiku que da título a uno de los últimos libros de Emilio Gavilanes, que es narrador y poeta desde una atalaya que tan pronto nos guía a ras de suelo como en el cielo, hoy o hace cientos de años. Un mirador móvil que le permite ser observador minucioso de la realidad, de la historia, del paso del tiempo. Y compartir lo que ve, lo que siente, con transparencia y emoción.

Esa composición inicial es muestra fiel del espíritu del libro, de su contenido. Los pétalos esparcidos de la rosa nos muestran la rosa que fue, nos permiten asistir fugazmente a la plenitud de la hermosa flor, como la foto de una anciana nos revela la hermosura de la juventud, todavía visible debajo de las arrugas. Y no es necesariamente un lamento, es la constatación del inexorable paso del tiempo.

En ocasiones, el deslumbramiento es inherente a la transformación más sorprendente y conocida, la metamorfosis: La mariposa / vuela por tierras / por las que se arrastró. El paso del tiempo está igualmente presente en otras piezas que nos abren, a la vez, los ojos y la mente: Repara la abuela: / también su muñeca / tiene ochenta años.

El ciclo de la vida y la muerte, tan presente en la naturaleza, es también protagonista importante de este libro tan delicado en su presentación como profundo en su contenido. Todos los años / las hierbas del cementerio / resucitan. O a la inversa: “La hierba que brotó / en el tiesto abandonado / también está seca. O la paradoja que presenta el instinto, el mandato de vivir, crecer, germinar, que se atreve a desafiar a la muerte: Ignoran las flores / que la rama en que crecen / la arrancó el viento. ¿Quién no ha visto un ejemplo tras una poda a destiempo?

Este libro no es para quienes valoran la mercancía al peso de papel o al número de palabras. Este libro es para quienes saben apreciar el poder evocador de las palabras, su llamada hacia la relectura, la reflexión, el goce más íntimo. Cada breve composición tiene poder para desencadenar un torrente de imágenes, un aluvión de percepciones, un remolino de viento que nos ayuda a recordar lo que creímos olvidado, a ver lo que nunca antes habíamos visto.

Los haikus de Emilio Gavilanes muestran el camino para asomarse al territorio mágico de la poesía, ayudan incluso a quienes, como yo, a menudo se han sentido incapaces de explorarlo en profundidad. Caminar por entre las líneas de Era una rosa habilita para sorprenderse y emocionarse ante esta ristra de esta piedras preciosas. Son fogonazos que deslumbran de inmediato o que nos hacen pensar para deslumbrarnos después. A veces nos hacen un guiño humorístico ­-“Sobre el arcén, / en la sombra del coche, / viaja mi sombra”-, a veces nos resumen una tragedia: “Cocina el preso. / Con esas mismas manos / mató a su padre”.

 

martes, 14 de diciembre de 2021

El aliado inesperado y Días de destierro

 

Para quien quiera saber como suenan en castellano: dos novelas del ciclo "Libros de Brumoso", un territorio de espíritu transfronterizo que solo figura en el mapa de las emociones. Un mapa al que pertenece también Amigo miedo, publicado por Ediciones de la Discreta. El aliado inesperado y Días de destierro están ahora disponibles tanto en versión en papel como digital, incluso gratis, en uno de los casos, para quienes dispongan de kindle unlimited.

miércoles, 28 de abril de 2021

Cen anos entre tres reinos

Con dúas peroratas cruzadas entre dous irmaus vamos a dar por pechada (polo menos de momento) a videoteca de Cen anos entre tres reinos, que seguirá por suposto a disposición de quen queira volver a ver o documental ou calquera dos 22 curtos que, conxuntamente, fain outra película. Nestas últimas entregas, o Elías bríndanos dúas novas pinceladas sobre o traballo dos vellos e os rapaces, por una banda, ou o traballo en común -do concello ou de herdeiros-para arreglar os camiños ou labrar os caños, para facer preseiras ou reparar os muiños. A Marina revélanos a fórmula máxica para medir o tempo sen necesidade de reló e recórdanos os cantares de comba (de vara de parreira, por suposto). Con estes catro vídeos xa publicados en Cen anos entre tres reinos, vamos a darlles un respiro ós protagonistas, ós suscriptores ia ós seguidores. O tempo dirá se é un punto e final ou solo un punto ia seguido. En calquera caso, mutas,mutas, mutas gracias a todos, especialmente ás personas que aceptaron compartir as súas lembranzas dos últimos cen anos entre tres antigos reinos.

 

viernes, 16 de abril de 2021

Para el día del libro: El aliado inesperado


Un libro siempre es un buen aliado. Para el Día del libro de este año, que ya está a la vuelta de la esquina, me atrevo a proponer la versión definitiva de "El aliado inesperado".

El último superviviente de una familia, Salvador Bouzas, y un viejo lobo herido por un lazo, son los protagonistas de esta novela corta en páginas pero intensa en emociones. Durante los inviernos, Salvador es el único habitante de Carballal, el lugar donde residen los recuerdos, donde viven las ausencias de Marcela, su mujer, del hijo perdido por culpa de un conductor suicida que les sobrevive. En el aislado Carballal hay también visitas no deseadas, casas abandonadas que se iluminan por las noches, como reclamando presencias. Y está el lobo al que Salvador cura, un animal salvaje que, contra cualquier pronóstico, se convierte en su principal aliado contra la soledad, el miedo y la locura. 

Disponible en formato electrónico o en papel, vía Amazon. (E tamén en lingua galega -para quen así o prefira-, da miña man, neste caso)

jueves, 8 de abril de 2021

Los Libros de Brumoso rebrotan por primavera

En los alrededores de la Marra de los Tres Reinos, uno de los enclaves geográficos donde se tocan España (Galicia y Castilla y León) y Portugal, si se observa de forma sosegada, con imaginación, es posible localizar el territorio de Brumoso, un espacio fronterizo surcado por muchos senderos en desuso y escasas carreteras. Un amigo me pregunta si Brumoso es, para mí, un estado de ánimo. Me tienta responder que "a veces es, más bien, un estado de desánimo". Pero le digo la verdad: es el lugar que visito más a menudo, el sitio donde tengo más amigos.

Brumoso, San Clemente, Milcastros, Carballal, A Toxeira son lugares pequeños y están semiabandonados, con menos casas restauradas que amenazando ruina. Con todo, en Brumoso  no solo suena el viento, no aúllan solo los lobos. Es un rincón del mundo donde, durante los últimos cien años, han ocurrido y siguen ocurriendo extraños sucesos. Si hubiese  estadísticas al respecto, llamarían la atención los altos porcentajes de desapariciones, muertes no naturales o enterramientos clandestinos.

En tierras de Brumoso, para reafirmar la veracidad de algún relato, los viejos solían decir con contundencia: “Está escrito”. Esa es una de las razones -la otra es que no tengo habilidades de cuentacuentos- por las que se han escrito los libros que irán apareciendo en esta serie. Algunos se han publicado solo en gallego, otros están descatalogados, han crecido al ser revisados o, simplemente, buscan una segunda vida a través de su lectura por amigos, conocidos o desconocidos interesados que, en todos los casos, podrán elegir entre libro digital o libro en papel. Próximamente, en Amazon, El aliado inesperado.

jueves, 11 de febrero de 2021

“El rechazo fortalece el alma, la mía ya es un mulo”

El título es una  cita de Charles Bukowski que forma parte de “La enfermedad de escribir”, un libro que recoge multitud de cartas donde habla sobre una vocación inquebrantable, la de escribir como necesidad.

A los 34 años ya miraba al futuro con vocación de resistencia: “Si no triunfo antes de los 60, me daré un plazo de 10 años”. A los 70 ya había triunfado, pero seguía pensando como cuando no tenía apenas para comer: “Más de una vez he dicho que escribir es una enfermedad. Me alegro de haberme contagiado”.

A los 70 años Bukowski recuerda una vez que estaba en Atlanta, muriéndose de hambre y frío en una casucha: “El suelo estaba cubierto de periódicos. Encontré la punta de un lápiz y escribí en los bordes blancos de los periódicos con aquella punta de lápiz, sabiendo que nadie leería mis palabras. Era una enfermedad. No lo planeaba ni era parte de un movimiento literario. Era y ya está”. Era necesidad y era verdad. No era poco.

Bukowski revela sus filias, desde Kafka a Celine, desde Sherwood Anderson y Gertrude Stein a Saroyan y Fante. Tampoco se priva de mostrar su fobia por Faulkner: “pura mierda”, pero “mierda inteligente”.

El autor de “Cartero”, la novela que vomitó tras dejar ese oficio, con casi 50 años, para dedicarse de lleno a escribir, es en todo momento lo que a muchos nos gustaría y no nos atrevemos: un deslenguado siempre dispuesto a llamar a las cosas por su nombre y su apellido, sin paños calientes, sin medias tintas, sin piedad. Bukowski se muestra mordaz a menudo, tierno a veces, enamorado de la escritura siempre: “Escribir ha evitado que acabase en un manicomio, suicidándome o matando a alguien. Es mi droga y la necesito. Ahora. Mañana. Hasta el último aliento”.


viernes, 5 de febrero de 2021

Soñei que a Terra tiña saudade da xeografía do xurásico

Soñei que a Terra estaba enfastiada de ver morrer persoas no Mediterráneo. 

Soñei que a Terra tiña saudade da xeografía do xurásico, Panxea. 

Soñei que a Terra decidía acelerar o movemento para reunificar continentes, para facilitar o paso do terceiro mundo cara ó primeiro, co ilusorio desexo de conseguir un segundo mundo, un único mundo menos insolidario, menos inxusto.

Cando espertei había terremotos no sur de España, se cadra tamén no norte de África.

sábado, 23 de enero de 2021

De dónde venimos, quienes somos y adónde vamos

Viajo con Millás desde 1977, año en que leí Visión del ahogado, una novela inquietante que se colaba entre mis lecturas de consagrados como Delibes, Cela, Torrente, García Márquez o Sender. Creo que, desde entonces, ha sabido crecer en su empeño por revelarnos caras oscuras de la realidad incorporando además saludables dosis de buen humor, a veces negro, a veces solo sano y desenfadado cachondeo. Y, entre otras cosas, me ha demostrado algo que creía imposible, que es posible ganar el premio Planeta con una gran novela: El mundo es la prueba.

De Arsuaga comencé a oír hablar, a través de los medios de comunicación, al mismo tiempo que de Atapuerca, el gran yacimiento español para contribuir a que el mundo conozca mejor a sus antepasados. Mi inclinación por la evasión me ha llevado a leer -también en los periódicos- y escuchar -Ser- a menudo a Millás. A Arsuaga, poco o nada.

Ahora he podido gozar con su UTE (unión temporal de empresas) intelectual para hacernos comprender un poco mejor de donde venimos, donde estamos, que somos e, incluso, adónde nos dirigimos. En La vida contada por un sapiens a un neandertal, Millás y Arsuaga nos facilitan una inmersión en la ciencia sin hacernos renunciar al entretenimiento ni a la diversión. Nos llevan del Valle Secreto a La Covaciella, de un puesto de frutas en el mercado a un sex shop regentado por una dependienta muy instruida, de una juguetería al cementerio de La Almudena.

Arsuaga goza tanto enseñando que inventa aventuras fantásticas para convertir la lección más árida en inolvidable. ¿Me sigues? Imposible no seguirle. Millás se nos presenta como un alumno a veces tocapelotas, a veces caprichoso pero siempre curioso, siempre predispuesto a asombrarse y aprender. 

Salimos de este viaje con la mente más abierta, sabiendo que somos una especie autodomesticada, que aprendimos a dar la espalda a la naturaleza y que quizá debamos volver a darle la cara. Comprobamos que un niño de tres años dispone ya de una teoría de la mente y, por tanto, es capaz de intentar engañar a un adulto si le conviene. Que somos mutantes capaces de digerir la lactosa y que somos también hijos del fuego. Nos avergonzamos al saber que la tumba de Ramón y Cajal -"el autor  más citado de la ciencia mundial en las revistas científicas, mucho más que Newton"- está semi abandonada. Y aprendemos a diferenciar entre longevidad y esperanza de vida. ¿O tal vez no?

viernes, 15 de enero de 2021

“Viaje al fin de la noche" y atragántese

Es una anciana pero resulta rabiosamente actual. Es lo primero que se me ocurre para definir “Viaje al fin de la noche”, la gran novela de Louis Ferdinand Céline. Publicada en 1932. Esta novela, que busca ser cualquier cosa menos complaciente, podría haber sido publicada ahora, pero tiene un largo recorrido, y lo que le queda. Es lo que ocurre con los clásicos, que no pasan de moda aunque parezcan muy modernos. Está conmigo desde mis tiempos de estudiante, desde que Edhasa la publicó en 1983. Pese a ser consciente de su fama, del reconocimiento que tiene en la historia de la literatura contemporánea, he tardado 38 años en ponerme y  varias semanas –¿quizás meses?- en acabar de leerla. No la devoré porque es un libro que requiere lenta digestión. Tiene argumento, tiene una historia, el recorrido del antihéroe protagonista desde la locura de la primera guerra mundial en Europa a la locura personal, desde la historia del colonialismo europeo en África a la revolución industrial en Estados Unidos, antes de la vuelta a Francia. Pero Viaje al fin de la noche tiene, sobre todo, mucha miga -con clavos- en todas y cada una de sus páginas. En las novelas voluminosas suele haber grandes meandros de relleno. Salvando excepciones loables como El Quijote, que reúne muchas grandes y pequeñas novelas. La gran novela de Céline es otra de las excepciones que pueden confirmar la regla. Uno viaja siempre con la tentación de subrayar, de recoger citas para recordar, hasta caer en la cuenta de que el cuaderno de notas tendría que ser tan grueso como el libro. Imposible destacar pasajes o momentos, pero si he de quedarme con alguna cita, me quedaría con ésta: “Tiene piedad, la gente, de los inválidos y los viejos y se puede decir que tienen amor en reserva. Yo lo había sentido muchas veces, el amor en reserva. Hay la tira. No se puede negar. Sólo que es una pena que siga siendo tan cabrona, la gente, con tanto amor en reserva. No sale, y se acabó. Se les queda ahí dentro, no les sirve de nada. Revientan, de amor, dentro”.

He tardado en zambullirme en el “Viaje al fin de la noche”. Temo que no volveré a leerlo, como hago con libros de Kafka, Faulkner, Steinbeck, García Mázquez, Torrente o Delibes. Pero estoy seguro de que volveré a abrirlo para atragantarme con las incómodas verdades que yacen, muy vivas –sobre todo en estos tiempos oscuros-, sobre sus páginas.

El libro en el que ando embarcado ahora, “La enfermedad de escribir”, de Charles Bukowski, me devuelve al origen. El último poeta maldito revela en una carta a Henry Miller que le acaban de regalar “Viaje al fin de la noche”. Dice que le ponen enfermo la mayoría de los escritores porque “sus palabras no llegan ni al papel, pero Céline hizo que me avergonzara del pésimo escritor que soy”. Más adelante, insiste: “Céline, Céline, dios mío, Céline, ¿cómo es posible que haya existido un hombre así?"