Mostrando entradas con la etiqueta toponimia. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta toponimia. Mostrar todas las entradas

miércoles, 29 de octubre de 2008

Toponimia de Brumoso IV: Pola beira do río e cara a Portugal

Seguimos cos topónimos de Brumoso, cunha paseata pola beira do río, desde Barxelas ó Cunqueiro, e dedicando mención especial para os nomes que me achegou o Serafín sobre as cavocas das Mendreiras, en grave risco de perderse baixo o nome xenérico. Sería imperdonable que se perdese a cavoca de Xan Bastián. Merecería unha investigación á parte, saber quen era el. A relación desta entrega remata cos engadidos do Sirgo, a Cemba e a Caldeira, que se me quedaran e sobre os que me documentou a Teresita. Para completar, debería porlle o nome os pozos: os Barbeiros, o Fervenzón, os Olmos, moitos máis. Algúns non os sei: se alguén mos apunta con mínima localización, aínda os poño outro día.


Apretadura, A.-Paso estreito que separa Campelo, na fotografía, do Couto.
Barxelas.-Entre o Fixó, Penacova e a Chaira Nova. Acolleu o primeiro campo de fútbol de Brumoso, e a quinta do Bernardino, coa fonte da Zapata e as primeiras cereixas enxertas.
Caldeira, A.-Prado cerca da Fonte Pateira que linda coa canada do Souto e cos eidos da Faquiña.
Callostras, As.-Zona de difícil acceso no camiño que vai pola beira do río fronte ao couto; están as Callostras de Vilares, desde o pozo da Ponte ata o Porto do Ornal; e as callostras de Veigadiz, que xa comezan no portor do Ornal, onda o pozo das Callostras, no que moitos rapaces do lugar aprenderon a nadar.
Campelo.-Desde a preseira do Couto ata a Apretadura; en fronte, do outro lado do río, Vilares e A Fervenza; por riba, a Serrada Garrida.
Cancelada.-Leiras, prados, a Quinta, antigo asentamento dos Templarios, contaba o Horacio; desde alí parten os carreiróns que levan ata o Cunqueiro; subindo lombeiro arriba, logo se da no Piñeiro.
Celareta.-As leiras fronte ós prados cimeiros de Penacova.
Celeirós.-De arriba e de abaixo; desde o Bedulo (prado dos Froles) ata o Prado Grande.
Cemba, A.- Unha cortiña ou dúas, entre a Faceiriña e o Espadanal, contra o Outeiro.
Chaguazais.-Prados e Leiras, no recanto que comprende desde o prado grande ata a preseira do Couto (ou o sitio onde estaba).
Chaira Nova.-Leiras entre Celeiros, Penacova, a Celareta e Barxelas; nos tiñamos alí unha leira ben ladeirosa, onde a chaira degenera, xa caendo para Barxelas.
Couto, O.-Onde máis a gusto íamos coas vacas, no mes de agosto; era festa porque había compaña, carreiras de burras, loitas de vacas e remollo para pes e canelas, tamén pesca de escalos ou troitas, para os que se daban maña co tenedor.

Cunqueiro.-O río coas súas cunhas, onde se entrega a Portugal.
Fervenza, A.-Mirando desde Campelo está Vilares e, á dereita, a Fervenza; foron viñas, creo, como Vilares, onde eu aínda fun a ver cavar e á vendima.

Fontón de Porcas.- Leiras e castiñeiros, entre os prados de Celeiros, as faldras do Lombeirón e as ladeiras do Prado Grande.
Ladeiras, As.-Son as do Prado Grande, por onde había carreiros polos que atallaban as vacas, cruzando as leiras de Fontón de Porcas desde Celeiros de Arriba.
Lameiras, As.-Leiras por riba do couto; recordoas sembradas de centeo, pero creo que tamén se daban ben as patatas.
Lombeirón, cavoca do.-O Lombeirón enlaza o poulo de Maxacais coas Latas e a Mallada, en dirección Sur, e coas Cegudas, vara o norte. A cavoca do Lombeirón nace nas Latas e remata entre as leiras de Fontón de Porcas e as Ladeiras do Prado Grande.
Mallada, A.-Leiras e prados do val veciño de Vilares, do Carruceiro de Baixo e da Ribeira.
Mendreiras, As.- Toda a zona por riba das Lameiras, que quedan por riba do couto. Son tres cavocas: a primeira é a Cavoca do Corvo, coa súa fraga, fronte ao porto do Ornal. A segunda é a Cavoca do Medio ou a Cavoca do Xico Bastián, fronte ó fondo de Veigadiz. A terceira é a cavoca da Lama do Cabo ou da Caleira, que vai dar a Veigadareda.
Mexacán da Requeixiña.-Poulo por riba do prado da Requeixiña das Bichas, por riba de onde había un colmear.
Olas da Faceira.-Río estreito e profundo, entre os carreiróns que van pola Fraga, no termo de San Cibrao, e os restos da antiga central eléctrica de Hermisende.
Penacova.-Desde a preseira de Penacova, que está onde acaba Barxelas, ata a preseira do Prado Grande, agora praia. Prados e leiras. Silvas con boas moras.
Porto do Ornal.-O pasadeiro principal para o Couto, para as vacadas que ían ó couto polo camiño da Mallada.
Prado Grande.-Desde Penacova e Celeiros de Baixo ata Chaguazais.
Requeixiña, A.-Por riba, os prados da Ribeira, polo nordeste, e os da Amiñeira, polo Noroeste;por baixo, o Porto do Ornal.

Ribeira.-Os prados por Baixo da Mallada e por Riba da Requeixiña.

Serra Garrida.-Por riba de Campelo. Había unha corte, en tempos.
Sirgo, O.-Lameiros dos que baixa boa auga pra beber, na Lama do Casal. Por baixo da Faquiña.
Veigadareda.-Punto e final do termo de San Cibrao pola parte do Couto; máis abaixo, os prados de Parada, xa son portugueses. En fronte, Cancelada.
Veigadiz.-Desde as Callostras, por baixo do Porto do Ornal, ata Cancelada.
Vilares.- Viñas e prados noutro tempo, afeitais e touzas e silvaredos; entre as Callostras de Vilares e os prados da Ribeira.

martes, 24 de junio de 2008

Os maiores tesouros, no souto dos castiñeiros. Toponimia de Brumoso II

Non están en Rechouso. No cuadrante Suroeste é onde San Ciprián ten, moi cerca do lugar, o maior dos seus tesouros: son os principais soutos de castiñeiros, que noutros tempos quitaron moitas fames e que aínda hoxe constitúen, xunto coas pensións, unha fonte de ingresos para os veciños que poden apañalas, cada vez menos; os castiñeiros, por outra banda, e da primavera ó autono, forman a mellor vestidura, o máis fermoso enfeite co que podería soñar unha aldea de montaña. Pena que xa nin se podan queimar os ourizos ó apañar as castañas: eses primeiros bullós estaban ben bos. Pero nese cuadrante, ademais do Souto, hai outros moitos topónimos (con castañas ou sen castañas) que pasamos a relacionar, deixando so amentados algúns como o Ferreal ou a Abeneira, que creo están na zona pero que non sei localizar con exactitude. Alguén haberá que saiba. Se non, xa indagaremos.


Ver mapa más grande

Barreiro, O.-Como indica o nome, é un barreiro ben empinado, o que leva da ponte ata a Carba, ás dúas beiras da estrada, con castiñeiros e pinos. Limita polo este coa Veiga, os Pedredos e o Espadanal.
Bedulo, O.-A ribeira de prados (e leiras) que está entre Cadavais e Celeirós, na mesma cavoca; linda coa Tera da Chave pola parte do lugar.
Cadavais.-Poulas con pouco rego e leiras próximas ó lugar, ó sur da estrada e, principalmente, por baixo do camiño do Carruceiro. Ó sur e ó oeste do Rouso do Camiño Novo.
Camiño Novo.-Agora asfaltado, desde que se estendeu a estrada ata Castromil. O tramo da Igrexa ó Rouso do alto Camino Novo.
Canada do Souto.-Atallo que era de moita utilidade para baixar á Faceiriña desde a barreada de arriba e para subir sen que a xente o vise a un, cando subía para a casa cheo de suor e borrallo; bordea ó Cavoco do Souto e os Cortiñeiros.
Carba, A.-Poulas, soutos e touzas que enlazan o Viñal de Abaixo coa Fonte das Cubas e o Quintairo, por baixo do camiño que leva da Lama do Casal ás Teixugueiras; veciña do Barreiro.
Cavoco do Souto.- Separa as airas do souto dos cortiñeiros e acaba na Fonte Pateira.
Centinela, A.-Portela entre as leiras da Xamacía e as da Cabeciña, permite avistar cara a Cabeza das Fontes e ver o poulo dos Mexacáns.
Cerragal, O.-Leiras agora convertidas no principal souto de castiñeiros novos. Os lindes están marcados polo camiño que leva ó Porto da Augüeira, o carreirón das Touzas e a estrada. Do Rouso do Camiño novo para o Norte, está O Cerragal.
Cortiñeiros, Os.-Cortiñas que bordean a barreada de arriba pola parte sur, desde a Horta da Igrexa ata os eidos de A Fonte (de baixo)
Falgueiras.-O souto que vai dos prados do Viñal ata a Fonte das Cubas, polo sur do lugar, e ata Cadavais, polo oeste.
Faquiña, A.-Prados e cortiñas entre o Viñal de Abaixo, a Canada do Souto e a Lama do Casal.
Fonte Pateira.-Desapareceu, ¿ou non? Do que queda, máis vale non beber. Está mesmo no fondo lugar, onde desemboca a Canada do Souto, onde empeza a Faceiriña.
Fonte do Souto.-Quedou sen auga porque se canalizou ata a praza. Motivou que se perdese o carreirón do Souto, tantas veces pateado polos rapaces. A seguir, perdeuse o carreirón que levaba ó Viñal, que se encheu de penxemuros. Cantas ecos de conversas de namorados, ó son da auga que caía no bicarelo da barrila ou na barcala; cantas palabras de querer namorar para as mozas que ían á fonte; cantas orellas alerta, de rapaces á espreita.
Pedreira, A.-Leiras con moita pedra louxeira entre os prados de Cadavais e Cabeciña e as leiras do Cerragal, pola parte oeste da estrada.
Quintairo, O.- Unha das ribeiras de prados que mira ás leiras do Fixó desde arriba; a outra, máis próxima ó lugar, é a da Fonte das Cubas.
Rouso do Camiño Novo.-Onde a estrada xira en redondo para dirixirse cara o Facho.
Souto.-Toda a zona de castiñeiros que vai do lugar, pola parte sur, ata os prados do Viñal e ata empatar, por riba do Viñal de Arriba, con Falgueiras, na fronte do Rouso do Camiño Novo.
Teixugueiras, As.-A portela e o lombeiro que separa o Quintairo de Varxelas, que deixamos para outra entrega, coa Chaira Nova e demais.
Terra da Chave.-Leiras por riba do camiño que atravesa Falgueiras cara ó Bedulo; digamos que son a roda da saia de Cadavais pola parte Sur.
Teturiña, A.-Portela irmá da Centinela que está no camiño do Carruceiro, desde a que xa se avistan os Mexacáns, os Millais e o Penedo de Mourón (creo).
Touzas, As.-Entre o Cerragal e Brasil, castiñeiros a ambos lados do carreirón do mesmo nome que permite atallar cando se vai cara Arrozadas ou Lagoas.
Viñal.-Prados máis próximos ó lugar pola parte sur. Lamacais. Separan Falgueiras do Souto e das airas do Souto.
Viñal de Baixo.-Por baixo da estrada e ata a entrada que leva ó lugar pola Lama do Casal. Limita coa Afaquiña polo norte.
Xamacía, A.- As poucas leiras que hai a tiro de pedra da Centinela, na media cavoca que baixa de fronte a cadavais e ó Bedulo. A cavoca seguinte, antes de Arrozadas, ¿é a da Colmea? Outra dúbida.

lunes, 9 de junio de 2008

A Lama do Carballal por uns cántaros de viño. Toponimia de Brumoso I

Na toponimia de San Ciprián hai unha chea de lamas, que en sentido xenérico seica viñan nomear un sitio onde nace unha fonte, un sitio predisposto a converterse nun lamacal onde un enterra os pés e as canelas. As lamas, en orixe, eran propiedade común, do concello. Foron pasando a ser propiedade privada porque o concello acordaba vendelas a quen tiña cartos, en diferentes momentos ou circunstancias. A miña mai contoume como pasou á familia do meu avó Constantino a Lama do Carballal. O concello estaba a traballar nun labor común, deses que eran tan habituais noutros tempos, cando había xente nas casas e era doado xuntar unha obreirada de trinta ou máis persoas, unha por casa habitada, para amañar os caminos no fin do inverno, ou para labrar os caños no comezo do verán. Todo se facía por común acordo e, aquel día, o común acordo dixo que había gana de beber viño. Un homiño chamado ti Puertiña -non sei se procedería de Castela ou de onde, pero o caso é que non erá o ti Portiña- ofreceuse a pagar o viño, non sei se sería un cántaro ou máis, a cambio da Lama do Carballal, e o trato quedou feito no momento. O comprador era un canameiro, un homiño con cartos para mercar a Lama (ou viño para xente con sede, máis ben) pero sen familia. De velliño, arrimouse á familia de meu avó materno, que herdou así a Lama do Carballal.
Logo de contar esta historia, imos recoller unha estremallagota de topónimos das proximidades do lugar pola parte noreste. Seguro que se me esquece algún paraxe que me podedes apuntar nos comentarios.

Ver mapa más grande
Augüeira, Porto da.- No cimo dos prados de Pombariño, no fondo dos prados do Carballal. Moita auga non hai nunca nese porto.
Bacelo, O.-Cortiñas que hai por baixo das viñas das Mioquiñas. Se cadra en tempos tamén había viñas, cos correspondentes bacelos.
Breas, As.-Prados, castiñeiros, touzas, entre Pombariño, o Carballal e Os Corzos.
Castro, O.-Faceira de leiras e Castiñeiros que está por riba do lugar en dirección noroeste. Limita con Rebordiño e Trasil, polo oeste, e con Pombariño, polo Norte.
Canadicha, A.-Canada que marca o atallo desde o lugar para ir ó Bacelo, ó Castro ou Rozas.
Carandelo.-Prados e touzas. Por baixo do Mallo e a carón do Carballal.
Carballal, O.-Prados e leiras, por riba do Porto da Augüeira, limitan con Rebordiño e, por riba, co Facho.
Cavoco de Trasil, O.-Baixa de Trasil ó Salgueiro; cagadeiro de toda a barreada, antes de chegar a auga corrente e os cagadeiros domésticos.
Corzos, Os.- Cerca de Carandelo, os prados cimeiros, por baixo do camiño que vai pola Augüeira cara a Rebordelo.
Cova do Frade.-Poulas por riba da Lavandeira; marca o comezo da Ladeira pola parte Oeste.
Falgueiroá.-Poulas fronte ás da Cova do Frade.
Facho, O.-Leiras e monte. Por riba das leiras da cabeciña, O Facho mira para Rebordiño e para as Pestanas do Carballal.
Lavandeira, A.-Poulas e touzas. O camiño que sube á Cova do Frade separa A Canle da Lavandeira, que limita con Rozas e mira, desde arriba, para o Barreal.
Mioquiñas, As.-Se cadra dise Miuquiñas. Antigas viñas separadas do lugar polo cavoco de Trasil. Están ós dous lados do camiño do Castro. Pola parte de baixo lindan co Bacelo, coa Porteliña e con Rozas.
Mallo, O.-Prado e peiras por riba de Carandelo.
Pereiro, O.- Por riba dos prados de A Canle, limita tamén con Os Corzos.
Pestanas do Carballal.-Fragas moi acertadamante bautizadas. Miran para o Carballal desde arriba.
Pombariño.- Ribeira de prados que sube desde a cavova de A Canle ata o Porto da Augüeira. Limita tamén co Tolaco, polo sur.
Porqueiro, O.-Prado de Rozas ondo as Bichas levaban a pastar ( efozar os porcos). Agora está cheo de nogueiras. Da ó Porto de Rozas e dase a man co Tolaco.
Porteliña, A.-Portela que leva cara a Rozas e cara o Tómbaro. Cortiñas e prados.
Rebordiño.-Leiras e castiñeiros, por riba do Castro. Limita con Trasile As Touzas, polo sur, e co Carballal polo norte; queda tamén por baixo das Pestanas do Carballal.
Romadoiro, O.-Prados ladeiros que dan comezo á Ladeira por riba do camiño do medio da Ladeira; veciños da Lavandeira e da Cova do Frade.
Rozas.-Ribeira de prados con moito rego e a tiro de pedra do lugar. Limitan coa Porteliña, coa Lavandeira e co Tómbaro.
Rozas, Porto de.- Cruce de camiños: o que sube cara a Pombariño, o da Cova do Frade, o da Ladeira e o que leva ó lugar. Acolle un vertedoiro abandonado que nos avergonza a todos, e non nos avergonza máis polas silvas que o cubren.
Tolaco, O.-Por riba do caño da auga que ven ó lugar. Limita con Rozas, con Pombariño e co Castro.
Tómbaro, O.-Prados que están entre a cavoca de Rozas e a Porteliña, caendo cara o Barreal.
Touzas, As.-Leiras e castiñeiros, por riba de Trasil, entre Rebordiño e O Cerragal.
Trasil.-Zona de prados, leiras e castiñeiros situados por riba da igrexa, cara ó oeste enlaza con Rebordiño e As Touzas (que, polo sur, enlazan co Cerragal), cara ó norte-noroeste, co Castro.
Xogo dos paus, O.-Cruce de camiños, onde se abre en dous o que sae do lugar: un para levar a Rozas, outro para o Castro. Sitio onde os mozos xogaban os paus, os bolos.

domingo, 1 de junio de 2008

E que hai dos nomes dos sitios? Nos imos saber por onde andamos

Se perdemos as nosas palabras volveremos a ser como nenos: falaremos do couso ese ou da cousa aquela; teremos que valernos de acenos. E os sitios que? Como imos chamarlle ós sitios cando se nos escuzan os nomes? Teremos que referirnos ós puntos cardinais? Non é nada doado, en canto se sae dos catro principais. É máis doado falar de nomes concretos e de sitios concretos, sempre. Leiras e faceiras, prados e touzas, lamas e lameiros, cavocas e cavocos, pestanas e sarritáns, todo tiña un nome é, a estas alturas, moitos xa non son para nós máis que vultos no horizonte. Creo que debemos tentar recuperar algúns, aínda que só sexa para poder contar con máis palabras os sitios onde estivemos cando saiamos de camiñada. Pero debemos facelo achegando datos suficientes para a súa localización, porque un topónimo sen localización e como unha palabra sen significado. Nada.

Sabemos os nomes de todos os lugares que hai arredor do lugar? Sabemos onde está A Abeneira? Eu non estou seguro. A Canada do Souto, si. O Cortiñeiro, Trasil, a Costa, o Outeiro. Pero seguro que hai outros nomes de sitios que esquecemos ou que nunca soubemos. Hai nomes tan fermosos que merecerían ser conservados porque sí, por exemplo o da Serra Garrida, que non sempre estaría chea de garridas pero tiña sempre un fermoso nome. Eu, que xa vou curado, dubido: xa non sei se está por riba do Couto ou dos Millais cara a Lagoas (non, aí están Os Garridos, a Serra Garrida vai estar ó outro lado do río). O Penedo de Mourón merecería toda unha mitoloxía, como o castelo de Rechouso ou o Castelo de Rebordelo. Penacova, O Carruceiro, A Gurgoza, Os Corzos, Barxa de Bois, Campelo, as Fragas do Corvo, as Pestanas do Carballal, Cabeza das Fontes, a Cerragatosa, a Cruz de Pedra, a Fraga Furada, as Carbuizas, As Almas, O Piñeiro. Unha chea de localizacións con nomes propios que agardan ser definidas para non quedar baixo o común nome de monte. As Teixugueiras, Fonte das Cubas, A Canle, Pombariño e As Pombeiras. O Viñal e As Mioquiñas. O Salgueiro. Sen esquecer as palabras, que deben ter prioridade, definamos tamén os sitios de San Ciprián. Vai?