Volver, ou non

A crise está a cambiar moitos costumes dos últimos anos. Nalgúns casos, para ben. Acabou iso de endebedarse alegremente. Os mesmos bancos que daban crédito sen pedir nin o carné son os que agora se ocupan de evitar tentacións. Cando a sombra do paro nos deixa tan pálidos como nos poderían deixar unhas vacacións en catacumbas, daquela xa hai menos necesidades, xa se empezan a considerar outras posibilidades, outras formas de vivir e de lecer. Mesmo reformulacións. Disque hai retornos. Xente moza que volve mirar para a terra como lugar de traballo, como fonte de vida e de riqueza. Con explotacións leiteiras? Van ser lendas urbanas. Se cadra, o retorno é unha boa escolla para persoas nesa idade dalgúns afortunados de banca ou empresa pública que gozan de fabulosas pre xubilacións e teñen os fillos xa desaniñados. Tamén para quen non poida aturar esoutro labor de pedir nunha esquina. Boa opción sería, en todo o caso, para a terra, se as vellas ferramentas se desenferruxasen, se fosen a menos as hortas a monte. Estase a descubrir en moitos casos, e a redescubrir, noutros, a xenerosidade da terra, que sempre dá cento por un. Pero como suplemento ou como pasatempo. Para non pasar fame. A de volver debería ser, en todo caso, unha escolla voluntaria. Se o de volver á terra se ha de ver coma un castigo, mellor non volver. Desaparecería a súa xenerosidade. Nese caso, mellor considerar outra vez a emigración a Europa, onde hai experiencia abonda e din que o traballador galego está ben considerado. E deixar que os xubilados ingleses sigan mercando as casas das nosas aldeas.

Publicado en A Nosa Terra, nº 1.360

Cando o teatro en Brumoso era máis que flor de un día

O louxeiro Pepe achégame un folleto ou anuncio ou programa de man dunha representación teatral cun reparto excepcional, que podedes ver con maior claridade picando enriba. Un reparto de mozos de ferro que agora son cabelos prateados, no mellor dos casos, ou foron chamados para esa última mudanza da que naide pode fuxir. Flor dun día acaba sendo a vida. Ben seguro que así llo parece aos do cabelo branco, como me parece a min que foi onte cando andaba facendo trasnadas polas rúas. Do que non cabe dúbida e de que San Ciprián era o berce, a cuna de grandes actores e actrices que atraían espectadores de todos os lugares da contorna. Se as airas pudesen falar... Como non é así, teriamos que tirar da memoria dalgún dos protagonistas para saber se a representación foi finalmente o domingo, 20 de abril de 1947, ou se tivo que deixarse, por culpa do tempo, para a segunda data contemplada, o día 27 de abril. Se houbo moita xente e se a Verinense ofreceu, como complemento, unha actuación digna do evento.

O secreto do noso apego a Brumoso, ¿é cuestión de terra ou asunto de raíces?

¿Onde está o secreto do noso apego a Brumoso e Val dos Marcos? ¿Onde hai que buscar a explicación? ¿Como é posible que as nosas raíces tiren tanto de nós despois de alimentarse, durante tantos anos, tan lonxe da nosa terra? A explicación vai estar na propia terra que nos viu nacer e dar os primeiros pasos. Din que a terra negra, como a nosa, é a que ten máis nutrintes. Din que é a mellor para dar froitos de calquera tipo. Así as cousas, cunha mínima raiciña, cunha varfa que nos quede alá prendida, casi sen darnos de conta, abonda para que a terra siga tirando de nós, para que nos sintamos coma se nunca estivesemos lonxe, coma se nunca saisemos do val de Brumoso. A fotografía que lle fixo o Xabrés da Teixeira a ese castiñeiro que preside a entrada ó noso lugar ben pode servir de demostración. As raíces que ten cara ó oeste abóndanlle para sosterse e alimentarse, para contar anos de cen en cen. O castiñeiro escolleu deixar o resto das súas raíces á vista, debullando labirintos para que os rapaces de varias, de moitas xeracións puidesen xogar ás escondedallas entre elas. Ou para que os observadores puidesen adiviñar alí as patas do dragón adormecido pero en garda, sempre velando porque ningún mal -máis alá da vida que sigue o seu curso- moleste ós veciños.

Vacacións para cambiar de oficio e coñecer amigos de Horacio

Hoxe comezo vacacións. Para min, como de costume, serán de volta a Brumoso e de cambio de oficio. A ocasión de recordar os moitos oficios que temos os que nos criamos na aldea. Non faremos de gandeiros salvo que nos dediquemos a pastorear os gatos sen dono, como fara seguramente a miña filla pequena. Salvo que teñamos que xotar algún deses cans aborrecidos e sen oficio que andan pedindo que os saquen a pasear.

Principalmente, o meu plan está en segar broza, coa gadaña ou coa desbrozadora; seguir restaurando algún moble vello para a Casa da Carballa, que xa semella a obra do Escorial polo que tarda; regar algunhas das árbores froteiras que plantei hai pouco e precisan coidado; castrar as colmeas e sacar o mel coa pota a manubrio; axudar a regar as patacas e os chícharos cando nos toque a auga; ler e procurar escribir algo, tamén; e camiñar, e botar uns chapuzóns no río, todos os días, a poder ser.

Como principal novidade, desta volta agardo coñecer algúns dos amigos de Horacio, con motivo da homenaxe do día 16 de agosto. Será unha homenaxe con música, como a él lle gustaría, porque Alberto Jambrina e Pablo Madrid irán dispostos a tocar unhas pezas, principalmente as recolectadas na comarca: a empreñadora, a alborada, etc. Quen sabe, se cadra ata alguén se atreve a botar uns bailongos na escola.

Ata setembro non haberá máis entregas. Este será un agosto desconectado e, agardo, saúdable.

A Lama do Carballal por uns cántaros de viño. Toponimia de Brumoso I

Na toponimia de San Ciprián hai unha chea de lamas, que en sentido xenérico seica viñan nomear un sitio onde nace unha fonte, un sitio predisposto a converterse nun lamacal onde un enterra os pés e as canelas. As lamas, en orixe, eran propiedade común, do concello. Foron pasando a ser propiedade privada porque o concello acordaba vendelas a quen tiña cartos, en diferentes momentos ou circunstancias. A miña mai contoume como pasou á familia do meu avó Constantino a Lama do Carballal. O concello estaba a traballar nun labor común, deses que eran tan habituais noutros tempos, cando había xente nas casas e era doado xuntar unha obreirada de trinta ou máis persoas, unha por casa habitada, para amañar os caminos no fin do inverno, ou para labrar os caños no comezo do verán. Todo se facía por común acordo e, aquel día, o común acordo dixo que había gana de beber viño. Un homiño chamado ti Puertiña -non sei se procedería de Castela ou de onde, pero o caso é que non erá o ti Portiña- ofreceuse a pagar o viño, non sei se sería un cántaro ou máis, a cambio da Lama do Carballal, e o trato quedou feito no momento. O comprador era un canameiro, un homiño con cartos para mercar a Lama (ou viño para xente con sede, máis ben) pero sen familia. De velliño, arrimouse á familia de meu avó materno, que herdou así a Lama do Carballal.
Logo de contar esta historia, imos recoller unha estremallagota de topónimos das proximidades do lugar pola parte noreste. Seguro que se me esquece algún paraxe que me podedes apuntar nos comentarios.

Ver mapa más grande
Augüeira, Porto da.- No cimo dos prados de Pombariño, no fondo dos prados do Carballal. Moita auga non hai nunca nese porto.
Bacelo, O.-Cortiñas que hai por baixo das viñas das Mioquiñas. Se cadra en tempos tamén había viñas, cos correspondentes bacelos.
Breas, As.-Prados, castiñeiros, touzas, entre Pombariño, o Carballal e Os Corzos.
Castro, O.-Faceira de leiras e Castiñeiros que está por riba do lugar en dirección noroeste. Limita con Rebordiño e Trasil, polo oeste, e con Pombariño, polo Norte.
Canadicha, A.-Canada que marca o atallo desde o lugar para ir ó Bacelo, ó Castro ou Rozas.
Carandelo.-Prados e touzas. Por baixo do Mallo e a carón do Carballal.
Carballal, O.-Prados e leiras, por riba do Porto da Augüeira, limitan con Rebordiño e, por riba, co Facho.
Cavoco de Trasil, O.-Baixa de Trasil ó Salgueiro; cagadeiro de toda a barreada, antes de chegar a auga corrente e os cagadeiros domésticos.
Corzos, Os.- Cerca de Carandelo, os prados cimeiros, por baixo do camiño que vai pola Augüeira cara a Rebordelo.
Cova do Frade.-Poulas por riba da Lavandeira; marca o comezo da Ladeira pola parte Oeste.
Falgueiroá.-Poulas fronte ás da Cova do Frade.
Facho, O.-Leiras e monte. Por riba das leiras da cabeciña, O Facho mira para Rebordiño e para as Pestanas do Carballal.
Lavandeira, A.-Poulas e touzas. O camiño que sube á Cova do Frade separa A Canle da Lavandeira, que limita con Rozas e mira, desde arriba, para o Barreal.
Mioquiñas, As.-Se cadra dise Miuquiñas. Antigas viñas separadas do lugar polo cavoco de Trasil. Están ós dous lados do camiño do Castro. Pola parte de baixo lindan co Bacelo, coa Porteliña e con Rozas.
Mallo, O.-Prado e peiras por riba de Carandelo.
Pereiro, O.- Por riba dos prados de A Canle, limita tamén con Os Corzos.
Pestanas do Carballal.-Fragas moi acertadamante bautizadas. Miran para o Carballal desde arriba.
Pombariño.- Ribeira de prados que sube desde a cavova de A Canle ata o Porto da Augüeira. Limita tamén co Tolaco, polo sur.
Porqueiro, O.-Prado de Rozas ondo as Bichas levaban a pastar ( efozar os porcos). Agora está cheo de nogueiras. Da ó Porto de Rozas e dase a man co Tolaco.
Porteliña, A.-Portela que leva cara a Rozas e cara o Tómbaro. Cortiñas e prados.
Rebordiño.-Leiras e castiñeiros, por riba do Castro. Limita con Trasile As Touzas, polo sur, e co Carballal polo norte; queda tamén por baixo das Pestanas do Carballal.
Romadoiro, O.-Prados ladeiros que dan comezo á Ladeira por riba do camiño do medio da Ladeira; veciños da Lavandeira e da Cova do Frade.
Rozas.-Ribeira de prados con moito rego e a tiro de pedra do lugar. Limitan coa Porteliña, coa Lavandeira e co Tómbaro.
Rozas, Porto de.- Cruce de camiños: o que sube cara a Pombariño, o da Cova do Frade, o da Ladeira e o que leva ó lugar. Acolle un vertedoiro abandonado que nos avergonza a todos, e non nos avergonza máis polas silvas que o cubren.
Tolaco, O.-Por riba do caño da auga que ven ó lugar. Limita con Rozas, con Pombariño e co Castro.
Tómbaro, O.-Prados que están entre a cavoca de Rozas e a Porteliña, caendo cara o Barreal.
Touzas, As.-Leiras e castiñeiros, por riba de Trasil, entre Rebordiño e O Cerragal.
Trasil.-Zona de prados, leiras e castiñeiros situados por riba da igrexa, cara ó oeste enlaza con Rebordiño e As Touzas (que, polo sur, enlazan co Cerragal), cara ó norte-noroeste, co Castro.
Xogo dos paus, O.-Cruce de camiños, onde se abre en dous o que sae do lugar: un para levar a Rozas, outro para o Castro. Sitio onde os mozos xogaban os paus, os bolos.

Vivo en Santiago, durmo en Brumoso

Vou copiar a un futbolista, porque non todos son estrombarrúas, porque tamén os hai que pensan e din cousas que fan pensar. Neste caso, eu voume valer dos pensares e dos decires de Samuel Eto`o, o que se move por propósitos como aquel de "correr como un negro para vivir como un blanco". Tamén acostuma dicir: "Vivo en Europa pero durmo en África". Porque presume de ser dono do seu tempo. Non precisa andar contaxiado das présas tan nosas. So ten que correr no campo. Correr coma un negro para vivir como un blanco sen présas, amo do seu tempo. Conta que en África "podes descubrir a alegría sen saber se vas poder cear esa noite. Aquí, ás veces, nin comendo". Un tipo curioso este Samuel. Todo un filósofo. Un rapaz de lingua lixeira para dicir o que pensa e para pedir desculpas cando estima que se pasa da raia.
Quintando as fins de semana, as pontes que paso en Brumoso, eu non son como Eto`o. Quitando o mes de agosto, eu non son o amo do meu tempo. Son outros os que me marcan o ritmo e a miúdo teño que correr como un blanco e traballar como un negro. Pero procuro durmir en Brumoso, a miña África, o sitio onde non hai présa, onde un pode gozar da fala das cachoeiras e do canto dos paxaros. Abonda para poder correr un día máis, un día menos para que chegue o mes de agosto, as vacacións.

Lixo somos, lixo deixamos por onde vamos

Non sei se facer unha proposta de lenda para incluír nas bolsas de chasquis, pipas, patacas fritas e demais merdalladas ruxideiras: “Cando ti morras, aínda que vivas cen anos, eu seguirei viva e enfeitando a paisaxe onde me deixes tirada, para que gocen os teus fillos, os teus netos e os teus bisnetos”. Lenda que brindaría libre de dereitos de autor, sen pretender imitar ás que enfeitan os paquetes de tabaco para tratar de asustar a fumadores. No caso de imprimirse algunha vez, o resultado sería probablemente o mesmo. Escaso ou nulo. Coma se dixesen a verdade: “Isto alimenta moito menos que unha mazá pero engorda moito máis ca dous filetes”. Ou así. Camiñe por onde camiñe, un semella estar condenado a encontrar bolsas de plástico, tan abondosas como follas nunha especie de outono permanente. Follas máis perigosas, nada nutritivas para a terra, mais case con vocación de eternidade. Con esa vocación, no é de estrañar que achemos plásticos por todas partes. Tamén en moitos sitios do noso Brumoso. Se cadra Val de cabritos está nestes momentos case virxe, libre de lixo, despois de tantos anos de práctica inaccesibilidade. ¿Seremos capaces de gozar da fervenza e da ola sen deixar alá plásticos, botellas, latas ou papeis de aluminio? Deberiamos ser capaces de cargar co lixo na viaxe de volta, por larga que sexa a viaxe, pero non me sinto optimista sobre isto. Somos repartidores de lixo, e lixo deixamos por onde vamos.

O mundo de onde veño, o mundo ao que sempre desexo volver

É Brumoso. O sitio onde nacín, o mundo ao que sempre estou desexando volver. Polo que se ve, botei raíces fondas que sempre me reclaman. Desde os trece anos, paro menos alí ca en calquera dos outros sitios polos que teño pasado: Cheste, Sevilla, Galdácano, Madrid, Zamora, Santiago de Compostela. Non importa. Brumoso tira de min e a Brumoso sempre volvo. Santiago é a miña cidade desde hai máis de vinte anos, pero Brumoso segue a ser o meu paraíso. Por iso está na maioría das historias que escribo. Por iso o traio tamén a este novo espazo. Para estar alí cando non podo estar alá.