Á vista do que acontece día a día, e como dicía unha vella canción, para indignarse... sobran os motivos. Con todo, a miúdo semella que estamos nunha sociedade adormecida, narcotizada, conformista. Ata que chega algunha chamada a espertar. Dun espírito mozo con moitos anos, neste caso. Stéphane Hessel chama a espertar e a indignarse contra “a ditadura actual dos mercados financeiros que ameaza a paz e a democracia”. Sobrevivente da resistencia francesa e dos campos de concentración, único redactor vivo da Declaración Universal dos Dereitos Humanos de 1948, defensor activo da causa palestina, Hessel constata que co século pasado rematou unha época de conquistas sociais e comezou unha costa abaixo que só se poderá superar con resistencia pacífica, con cívica indignación, con todo menos indiferenza, “a peor das actitudes”. O vello loitador pola liberdade alerta sobre unha realidade con moitas caras insoportables. Anima aos mozos a buscar razóns para indignarse, como primeiro paso para rachar coa indiferenza. Anima á indignación como paso previo ao compromiso, á solidariedade para mudar o estado das cousas. Chama a indignarse pero sen caer na exasperación que é, a seu xuízo, a negación da esperanza. A esperanza debe ser o instrumento, a ferramenta para conquistar mellores condicións de vida para os que menos teñen, para os que están cada vez máis separados dos que teñen máis. Quen foi protagonista de moitos momentos históricos alerta agora contra a deriva na que andamos, da man da “inercia cómplice dunha Unión Europea”, e clama en favor dunha “insurrección pacífica”. Leva moi pouco tempo ler a alegación bautizada como “Indignádevos!” que chegou a máis dun millón de lectores en Francia antes de achegarse a nós. O máis moderno e necesario panfleto. Tárdase bastante máis en dixerir o contido, en reflexionar sobre tantas verdades sen máscara, tan incómodas como convenientes. Pero diso se trata, de ver e reaccionar. Non de adestrarnos nunha perpetua cegueira.
Todos somos, nalgún momento, reféns. Dos nosos prexuízos ou dos nosos intereses; das nosas débedas, das nosas dúbidas ou das nosas obrigas. Os gobernos son reféns dos mercados, entes amorfos pero desde logo monstruosos. Os cidadáns somos reféns dos mercados, dos gobernos e de nós propios, por aceptarmos de forma dócil rebaixas de soldos e servizos públicos, aumentos de abrigas e impostos... para salvar os mercados. Hai mobilizacións en defensa da lingua ou da sanidade pública pero sen a dimensión nin a repercusión que deberían ter. É como se vivísemos nunha sociedade anestesiada, coma se esas mobilizacións fosen ecos inocuos das manifestacións doutros tempos onde se percibía que servían para cambiar as cousas. Talvez sexamos, sobre todo, reféns de nós propios.
Foi Mark Twain quen dixo que a fame é a asistenta do xenio. Hai outras sentenzas máis nosas que reman na mesma liña, crenzas de que só nos momentos difíciles damos o mellor de nós. Ou iso é mentira ou non é certo que esteamos atravesando unha grave crise. Porque semella que andamos adormecidos, sen merecer nada mellor ca o que temos, ser reféns. Dicía o noso avó Constantino que a peor portela está na porta da propia casa; talvez sexa un bo momento para comezar a liberarnos e cruzala. Porque non podemos, porque non debemos ser reféns a tempo completo. Porque, daquela, seriamos escravos por propia escolla.
Hai quen non entende a literatura se non é en clave de espectáculo. Din que ten que sorprender, non sei se como os saltimbanquis do circo. Moitos lectores están de acordo e compran as sorprendentes e a miúdo inverosímiles historias dos best sellers. A min sempre me pareceu que a capacidade de emocionar é o fundamental, que se a historia non nos emociona non deixará pegada, esquecerémola en canto se esvaezan as luces dos foguetes. Emoción en sentido amplo. Emoción é alegría e tristura. Gozo e noxo. Medo. Inquedanza. Máis.Emoción elemental é o que hai en Lo que queda de nosotros, de Michael Kimball. Unha historia que xira arredor de dous únicos personaxes ou, máis ben tres: unha parella de vellos que apuran o seu tempo e a morte que os rolda. Que no tempo dos grandes tochos con sorprendentes historias pirotécnicas se publiquen historias sinxelas como esta fai que eu aínda teña fe no futuro da literatura, sexa cal sexa o soporte.
Estimado señor Redouane Hakim: non debe coller vostede mala impresión de nós, porque en Galicia sómoslle moi tolerantes. Aínda que sexamos capaces de sancionar á súa filla por empeñarse en ir ao colexio coa cabeza cuberta por un pano, de acordo cos seus costumes e a súa relixión, sómoslle tolerantes. Facémola chorar porque non comprende, porque se sente discriminada cando lle impedimos ir de excursión cos seus compañeiros por levar a cabeza cuberta. Tratamos de que se senta culpable dicíndolle que coa súa actitude fai sentir mal aos demais compañeiros, pero sómoslle tolerantes. E, como somos moi tolerantes, respectamos a soberanía do colexio para forzala a marcharse a outro colexio. Tamén temos que ser tolerantes cos que lle din que marche para o seu país, aínda sabendo que o seu país é Galicia, que tivo a sorte de nacer aquí, nun país moi tolerante. Somos tan tolerantes que toleramos moi ben a intolerancia en nós mesmos. Como somos tolerantes, deixaremos que lle busque acomodo á súa filla nun colexio onde, de momento, non se prohiban as cabezas cubertas con panos. Aínda que sexa noutra cidade, ou noutra provincia. Se non acha colexio en Galicia, toleraremos que o busque en Portugal ou que emigre máis alá. Porque os galegos sómoslle tamén moi tolerantes coa emigración. Porque este é un país moi tolerante. Aínda lle diría máis: super tolerante. Pero non é só cousa dos galegos. Os de España, en xeral, sómoslle moi tolerantes. Mire se seremos tolerantes en España que ata mandamos a representantes dos principais partidos políticos a darlle osíxeno ao ditador guineano Obian Nguema. Para que o presidente do Parlamento español, o moi tolerante José Bono, lle poida dedicar unha das súas frases para a historia: “É moitísimo máis o que nos une que o que nos separa”. Gustaríame poder dicirlle unha frase desa fondura, señor Redouane Hakim, pero non me sae: seguramente eu non lle son tan tolerante como o señor Bono. Pero non debe tomarnos a mal o da súa filla. Como lle podería dicir... Ela vén a ser unha vítima colateral da nosa inmensa tolerancia.
O foro de Lubián en Pueblos-España.org púxome sobre unha pista do general Caminero que eu non localizara cando escribí Amigo Medo, recreando a súa fuxida a Portugal, a través de Brumoso, nos días que seguiron a ese golpe de Estado que el quixo deter e que nos quixeron vender como glorioso alzamento nacional. É máis que unha pista, o de agora. É unha interesante entrevista co xeneral Caminero publicada o 2 de agosto de 1936 por ABC, dáquela autodenominado Diario Republicano de Izquierdas. As novas tecnoloxías permítennos gozar agora, na hemeroteca dixital do diario madrileño, a simple golpe de clic, desa peza de historia tan próxima, así como ver a súa imaxe e alimentar a simpatía que xa nos viña inspirando. Por un momento, nin o título da entrevista nos parece demasiado esaxerado, aínda que sexa un pouco florido para os gustos actuais: “A gran odisea do heroico xeneral García Caminero”. Conta o xeneral como o alzamento nacional o colleu en Astorga, os problemas que tivo en Sanabria, cando tentou entrar pola fronteira en Portugal, como estivo a punto de ser linchado en Requeixo, primeiro, e en Lubián, despois, e como, por fin, tivo que pasar polo monte a Portugal. Toda unha aventura que está fácil de localizar na hemeroteca do ABC. Tamén explica como foi prendido polos guardiñas da Mimenta, que o entregaron ás autoridades en Vinhais. Relata como puido volver a Madrid e conta os beneficios desa grande camiñata: "Me ha desaparecido la afección laríngea que padecía y he recuperado el sentido del olfato, que tenía perdido desde hace cuarenta años". Con todo, á vista de como remata á entrevista, o que tiña mal era o olfacto político ou as súas habilidades adivinatorias. Contestando á última pregunta do xornalista, sobre como vía o movemento subversivo -o alzamento- en marcha, atreveuse a augurar:-Que está fracasado. Definitivamente fracasado.Era o que tiña que dicir como servidor da república. Por desgraza, non atinou.
